Fundacja rodzinna – czym będzie i dlaczego ma pojawić się w Polsce?

Fundacja rodzinna sposobem na ciągłość firmy

W aktualnym stanie prawnym właściciele firm rodzinnych mają ograniczone możliwości przekazania swojego biznesu. Mogą oni darować albo przekazać w spadku swoje przedsiębiorstwo wybranej osobie albo osobom. Zapewnia to jednak sukcesję tylko w drugim pokoleniu. Nie mają natomiast wpływu na dalszą przyszłość przedsiębiorstwa i zgromadzonego dzięki niemu majątkowi. Niekiedy, dla zapewnienia sukcesji wykorzystuje się rozwiązania holdingowe. Budowa takich złożonych struktur wymaga jednak znacznych kosztów. Co więcej, nie gwarantuje to zachowania w pełni rodzinnego charakteru prowadzonego przedsiębiorstwa.

Fundacja rodzinna pozwoli firmie trwać i uniknąć sporów między spadkobiercami

Projekt ustawy, będący odpowiedzią na postulaty zgłaszane przez firmy rodzinne w kwestii wprowadzenia do polskiego porządku prawnego rozwiązania ułatwiającego sukcesję oraz pozwalającego pogodzić interesy związane z działalnością gospodarczą oraz interesy prywatne.

Obecnie w polskim prawie nie ma wystarczających rozwiązań prawnych zapewniających ochronę przed niekorzystnym rozdrobnieniem majątku firmowego w toku spadkobrania. Problem ten dotyczy także przypadków, gdy rodzina lub inni następcy prawni właściciela chcą kontynuować działalność firmy, ale różnią się co do koncepcji tego działania. To prowadzi czasem do sporów miedzy spadkobiercami. Brak rozwiązań w tym zakresie jest dostrzegalny przede wszystkim wśród osób, które chciałyby zadbać o przyszłość zgromadzonego majątku w dłuższej perspektywie. Zjawisko to powoduje niekiedy, że najbogatsi przedsiębiorcy decydowali się na przeniesienie majątku do zagranicznych fundacji lub trustów.

Zapewnienie dalszego rozwoju firmy i zabezpieczenie rodziny

Celem wprowadzenia polskiej fundacji rodzinnej jest więc możliwość kumulowania rodzinnego majątku, co ma pozwolić na zatrzymanie kapitału w kraju na wiele pokoleń oraz zwiększenie potencjału krajowych inwestycji. Założeniem projektu o fundacji rodzinnej jest minimalizowanie ryzyka nieudanej sukcesji oraz zagwarantowanie kontynuacji działalności firmy. Przekazanie majątku fundacji rodzinnej ma chronić go przed podziałem, umożliwić jego pomnażanie, a więc także czerpanie z niego korzyści, które będzie można przeznaczyć na pokrycie kosztów utrzymania osób wskazanych przez fundatora.

Fundacja rodzinna – jak ma być zakładana?

Zgodnie z założeniami do projektu ustawy o fundacji rodzinnej, fundator ma mieć możliwość utworzenia jej jeszcze za swojego życia lub przewidzenia jej w testamencie. Wpis do rejestru fundacji rodzinnych w Krajowym Rejestrze Sądowym umożliwi uzyskanie przez nią osobowości prawnej. Po utworzeniu fundacji rodzinnej, zgłoszenia do KRS będzie dokonywać fundator, a w przypadku utworzenia fundacji rodzinnej w testamencie – zarząd. Fundacja będzie mogła spełniać na rzecz określonych przez jej fundatora beneficjentów nieodpłatne świadczenia. Fundacja będzie natomiast mogła prowadzić działalność gospodarczą jedynie w ograniczonym stopniu, stając się tzw. „Inwestorem pasywnym”.

Kto będzie mógł być założycielem fundacji rodzinnej?

Projekt ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje, iż założycielem fundacji rodzinnej będzie mogła być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Wobec tego założenie fundacji rodzinnej nie może być dokonane przez osobę prawną ani przez inną jednostkę organizacyjną. Ograniczenie kręgu osób mogących być fundatorami wynika z roli, jaką ma pełnić fundacja, tj. zarządzania majątkiem oraz realizowania wybranych celów prywatnych. Co jednak istotne – projekt przewiduje, iż fundację rodzinną będzie mogło założyć więcej osób – wspólnie. Jednakże fundacja tworzona w testamencie będzie mogła mieć tylko jednego fundatora.

Fundator fundacji rodzinnej

Status fundatora będzie niezbywalny. Rola i wpływ fundatora na fundację rodzinną będą zależne od indywidualnych decyzji fundatora i jego woli. W przypadku większej liczby fundatorów, prawa i obowiązki fundatora będą wykonywane wspólnie zgodnie z zasadami przewidzianymi dla współwłasności rzeczy. W statucie będzie jednak można zastrzec inny sposób wykonywania praw i obowiązków, np. powierzając ich wykonywanie jednemu z fundatorów albo niektórym fundatorom.

Jak założyć fundacje rodzinną?

Zgodnie z projektem ustawy o fundacji rodzinnej do utworzenia fundacji rodzinnej będzie konieczne:

  1. złożenie przez fundatora oświadczenia o utworzeniu fundacji rodzinnej i ustalenie statutu;
  2. ustanowienie organów wymaganych przez ustawę lub statut;
  3. wniesienie przez fundatora mienia o wartości wynoszącej co najmniej 100 000 zł;
  4. wpis do rejestru fundacji rodzinnych.

Fundacja rodzinna – akt notarialny, testament, rejestracja, rozwiązanie

Brak podjęcia czynności niezbędnych do rejestracji fundacji rodzinnej w organizacji bądź brak możliwości jej rejestracji będzie powodował rozwiązanie fundacji. Jeżeli więc utworzenie fundacji rodzinnej nie zostało zgłoszone do sądu rejestrowego w terminie sześciu miesięcy od dnia sporządzenia aktu założycielskiego albo otwarcia testamentu, albo jeżeli postanowienie sądu odmawiające zarejestrowania stało się prawomocne, fundacja rodzinna w organizacji z mocy prawa ulega rozwiązaniu.

Projekt ustawy o fundacji rodzinnej wskazuje, iż fundacja będzie mogła zostać utworzona na podstawie aktu założycielskiego albo testamentu. Oprócz dokumentu powołującego fundację rodzinną fundator zobowiązany będzie do ustalenia statutu fundacji, w którym uregulowane zostaną najważniejsze kwestie dotyczące jej funkcjonowania. Statut fundacji rodzinnej będzie zgłaszany do sądu rejestrowego oraz będzie jawny. Kwestie dotyczące fundacji o charakterze poufnym będą mogły zostać uregulowane w regulaminach i innych dokumentach wewnętrznych.

Minimalny „kapitał” fundacji rodzinnej

Fundator zobowiązany będzie do wyposażenia fundacji w aktywa, których wartość nie powinna być niższa niż 100 000 zł. Jeśli w trakcie działalności fundacji rodzinnej wartość jej majątku spadnie poniżej tej kwoty, w pierwszej kolejności osiągnięte w przyszłości zyski powinny uzupełnić fundusz operatywny do kwoty 100 000 zł.

Jak utworzyć fundację – testament czy darowizny?

Zgodnie z projektem o fundacji rodzinnej darowizny na rzecz fundacji rodzinnej będzie mogła dokonać wyłącznie osoba, która jest albo byłaby powołana do spadku jako spadkobierca ustawowy fundatora albo małżonek fundatora, jego wstępny lub zstępny. Przez dokonanie takiej darowizny darczyńca nie stanie się fundatorem. Darowiznę będzie mógł przekazać także fundator. Przysporzenia pod tytułem darmowym na rzecz fundacji rodzinnej mogą być pomocne przy łączeniu składników majątkowych objętych współwłasnością i łączeniu majątku rodzinnego.

Fundacja rodzinna – statut i organizacja 

Projekt ustawy o fundacji rodzinnej wskazuje, iż fundacja będzie mogła zostać utworzona na podstawie aktu założycielskiego albo testamentu. Oprócz dokumentu powołującego fundację rodzinną najistotniejszą rolę będzie odgrywać statut. Zostaną w nim uregulowane najważniejsze aspekty dotyczące funkcjonowania fundacji rodzinnej oraz ustanowionych w niej organów. Kwestie organizacyjne o charakterze poufnym będą mogły natomiast zostać regulowane w regulaminie oraz innych dokumentach wewnętrznych fundacji rodzinnej.

Projekt ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje, iż oprócz ogólnego wskazania w statucie, dane osób będących beneficjentami fundacji rodzinnej i ich uprawnienia określa się na liście beneficjentów. W celu zachowania poufności będzie możliwość zastrzeżenia przez fundatora, w jakim zakresie lista beneficjentów może nie być jawna, np. dla pozostałych beneficjentów. Uprawnienie to nie będzie jednak dotyczyć zachowania w tajemnicy tożsamości beneficjentów np. wobec organów administracji skarbowej, lecz poufności w relacjach prywatnych.

Siedziba fundacji rodzinnej będzie musiała znajdować się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Fundacja będzie nabywała osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych Krajowego Rejestru Sądowego.

Kogo zabezpieczy polska fundacja rodzinna

Beneficjentami fundacji rodzinnej będą mogły być wyłącznie:

1-osoby fizyczne

2-organizacje pożytku publicznego w rozumieniu przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Statut określi komu i co będzie przysługiwać od fundacji rodzinnej zgodnie z wolą fundatora. Określenie rodzaju korzyści przysługujących uprawnionym będzie wyłączną i swobodną decyzją fundatora. Można założyć, że co do zasady będą to wypłaty pieniężne albo inne świadczenia o charakterze majątkowym, np. prawo do korzystania z rzeczy. Fundator będzie mógł dokonać zmian w zakresie beneficjentów i przysługujących im świadczeń, bez ograniczeń, w tym także czasowych.

Fundacja rodzinna pod kontrolą rodziny 

Projekt ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje, że beneficjentowi będzie przysługiwało prawo wglądu do jej dokumentów, w szczególności statutu oraz uzyskania informacji o działalności fundacji rodzinnejBeneficjent będzie mógł przeglądać dokumenty, sprawozdania finansowe i księgi rachunkowe, sporządzać z nich odpisy, żądać wyjaśnień od zarządu, osobiście lub przez upoważnioną przez siebie osobą. Wyłączenie z tego uprawnienia będzie dotyczyło wyłącznie dokumentów i informacji, których jawność została zastrzeżona przez fundatora.

Projekt ustawy przewiduje, iż świadczenie od fundacji rodzinnej będzie mogło zostać przyznane pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu. Jako przykład można wskazać warunek ukończenia studiów, ukończenie określonego wieku, stan zdrowia, narodziny wnuków itd. Projekt ustawy zakłada, iż realizacja świadczenia na rzecz beneficjenta nie będzie mogła zagrażać wypłacalności fundacji wobec jej wierzycieli niebędących jej beneficjentami i każdorazowo będzie uzależniona od bieżącej sytuacji finansowej fundacji.

Zarządzanie fundacją rodzinną i nadzór

Projekt ustawy przewiduje dwa organy fundacji spełniające różne role.

Organem zarządzającym fundacji rodzinnej będzie zarząd, który będzie odpowiedzialny za realizację jej celów oraz odpowiednie gospodarowanie składnikami majątku fundacji rodzinnej. Zaproponowane w projekcie rozwiązanie nie wyklucza, aby zarząd był organem jednoosobowym.

Projekt ustawy przewiduje jako organ nadzoru – radę protektorów. Obowiązek powołania rady protektorów powstanie, gdy liczba beneficjentów przekroczy 25 osób. W innych sytuacjach powołanie rady protektorów będzie zależne od woli fundatora. Członkiem rady protektorów będzie mogła być osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Beneficjenci, którzy będą sprawowali funkcję w organach fundacji rodzinnej, będą zobowiązani do przestrzegania statutu oraz uwzględniania woli fundatora, w takim samym stopniu jak członkowie tych organów nieposiadający praw beneficjenta. Projekt ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje przy tym zakaz jednoczesnego zasiadania w zarządzie oraz w radzie protektorów.

Zgromadzenie beneficjentów, czyli co może rodzina

Projekt ustawy o fundacji rodzinnej zakłada, iż zgromadzenie beneficjentów będzie organem o charakterze pomocniczym i uzupełniającym. Zgromadzenie beneficjentów będzie zwoływane w przypadku wystąpienia okoliczności faktycznych wymagających podjęcia decyzji przez beneficjentów, w konkretnych, ściśle określonych w ustawie bądź statucie sprawach. Zadaniem zgromadzenia beneficjentów będzie w szczególności wybieranie składu poszczególnych organów i zatwierdzanie sprawozdania finansowego oraz wybór audytora. Jeżeli w fundacji rodzinnej ustanowiono radę protektorów, członków tego organu po śmierci fundatora będzie powoływało zgromadzenie beneficjentów. W zgromadzeniu beneficjentów będzie mógł wziąć udział każdy beneficjent fundacji, któremu w statucie przyznano uprawnienie do uczestnictwa w nim. Decyzja w tym zakresie będzie należeć do fundatora.

Czy fundacja rodzinna nie będzie mogła wykonywać działalności gospodarczej?

Polska fundacja rodzinna będzie mogła prowadzić działalność gospodarczą, ale w bardzo ograniczonym zakresie. Powód? Fundacja rodzinna ma z założenia chronić posiadany majątek, a prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się z ryzykiem jego utraty.

W myśl projektowanych założeń, fundacja powinna pełnić rolę „inwestora pasywnego, a więc realizować przedsięwzięcia gospodarcze przy użyciu innych podmiotów, w których posiadać będzie udziały, akcje, czy też ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej. Sama fundacja rodzinna będzie mogła natomiast wynajmować nieruchomości, uczestniczyć w funduszach inwestycyjnych, kupować i sprzedawać akcje oraz obligacje, pobierać odsetki z lokat bankowych, czy też czerpać dochody z szeroko pojętych praw autorskich, licencji i patentów.

Przykłady prowadzenia przez fundację działalności gospodarczej:

Przykład 1

Przedsiębiorca, który zamierza utworzyć fundację rodzinną prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą. Z uwagi na to, że fundacja może prowadzić działalność gospodarczą w bardzo ograniczonym zakresie, przedsiębiorca planując sukcesję w oparciu o fundację rodzinną powinien dokonać reorganizacji swojej firmy. Nie jest bowiem możliwe wniesienie do fundacji przedsiębiorstwa prowadzonego w formie jednoosobowej działalności. Przedsiębiorca może więc przykładowo przekształcić działalność gospodarczą w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, a następnie wnieść udziały przekształconej spółki z o.o. do fundacji rodzinnej. Więcej o skutkach podatkowych przekształcenia działalności w spółkę z o.o. przeczytasz w artykule opublikowanym na naszym portalu Doradzamy.to pt. Przekształcenie przedsiębiorcy w spółkę – skutki podatkowe.

Przykład 2

Fundator jest wspólnikiem w spółce z o.o. W takiej sytuacji możliwe będzie wniesienie udziałów w spółce z o.o. do fundacji rodzinnej.

Aktualny stan prac legislacyjnych nad fundacją rodzinną

Obecnie można zapoznać się z projektem z dnia 15 października 2021 roku opublikowanym w Biuletynie Informacji Publicznej Rządowego Centrum Legislacji.

Według założeń projekt ustawy ma trafić do Parlamentu w październiku 2022 r. a ustawa wejść w życie 1 stycznia 2023 r.

Więcej o projekcie ustawy o fundacji rodzinnej możesz przeczytać w naszym artykule Fundacja rodzinna projekt ustawy.

O potrzebie wprowadzenia fundacji prywatnej w Polsce pisaliśmy już jakiś czas temu w książce Zmiana Warty – praktycznie o sukcesji w Twojej firmie, a także na naszym blogu w artykule Czy założenie fundacji prywatnej jest sposobem na zaplanowanie sukcesji majątkowej?

1. Będzie istniała możliwość utworzenia fundacji wyłącznie przez osoby fizyczne.

Założenie zostało utrzymane pomimo głosów o koniczności dopuszczenia możliwości tworzenia fundacji także przez osoby prawne. Aktualnie projekt ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje możliwość założenia fundacji wyłącznie przez osoby fizyczne.

2. Potrzebna jest zmiana nazwy tej nowej formy prawnej – pojawiały się głosy od organizacji pozarządowych, że fundacja rodzinna może być mylona z fundacjami działającymi w celach dobroczynnych.

Założenie uległo zmianie. Aktualnie projekt ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje określenie „fundacja rodzinna”.

3. Fundacja rodzinna nie będzie mogła prowadzić działalności gospodarczej, gdyż wiąże się to z ryzykiem utraty majątku, a fundacja rodzinna ma chronić integralność posiadanego majątku. Fundacja rodzinna powinna pozostać tzw. „inwestorem pasywnym” realizującym przedsięwzięcia gospodarcze przy użyciu innych podmiotów prawa, w których posiada udziały, akcje.

Założenie uległo zmianie. Aktualnie planuje się, aby fundacja rodzinna miała możliwość prowadzenia działalności gospodarczej w ograniczonym, mało ryzykownym zakresie. Aby ułatwić korzystanie i czerpanie zysków z majątku rodzinnego, fundacja będzie mogła wynajmować nieruchomości, uczestniczyć w spółkach handlowych czy funduszach inwestycyjnych, kupować i sprzedawać akcje i obligacje, pobierać odsetki z lokat bankowych, czy też czerpać dochody z szeroko pojętych praw autorskich, licencji i patentów.

4. Fundacja rodzinna powinna być wyposażona w minimalny fundusz założycielski – w majątek pozwalający na spełnienie wyznaczonego jej przez fundatora celu.

Założenie zostało utrzymane. Aktualnie przewiduje się obowiązek wyposażenia fundacji rodzinnej w fundusz założycielski w wysokości co najmniej 100 000 zł.

5. Nie przewiduje się rezygnacji z zachowku, ale rozważana jest możliwość rozłożenia zachowku na raty. Ewentualne zmiany dotyczące zachowku wymagają zmiany Kodeksu cywilnego. Prawo do zachowku nie powinno pozbawiać fundacji rodzinnej możliwości realizacji wyznaczonych jej celów, niemniej uprawnieni do zachowku beneficjenci fundacji rodzinnej nie mogą z tego tytułu pozostać bez ochrony prawnej, jaką gwarantuje zachowek.

Założenie zostało utrzymane. Aktualnie projekt ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje nowelizację przepisów Kodeksu cywilnego w tym możliwość odroczenia terminu płatności lub rozłożenia zachowku na raty (na okres do 5 lat), a w szczególnych przypadkach – obniżenia jego wysokości. Nie wprowadzono jednak ustawowego zmniejszenia wysokości zachowku.

6. Wprowadzenie solidarnej odpowiedzialności fundatora i fundacji rodzinnej za zobowiązania powstałe przed przeniesieniem majątku do fundacji. Ma to na celu ochronę wierzycieli osobistych fundatora.

Założenie zostało utrzymane. Aktualnie projekt ustawy o fundacji rodzinnej przewiduje odpowiedzialność fundatora i fundacji rodzinnej za zobowiązania powstałe przed przeniesieniem majątku do fundacji.

7. Podatki w fundacji rodzinnej

Aktualne założenia projektu przewidują, iż wkłady do fundacji nie będą opodatkowane. Wypłaty na rzecz osób najbliżej spokrewnionych z fundatorem będą zwolnienie od podatku od spadków i darowizn. Pozostali beneficjenci będą opodatkowani 15% CIT. Fundacja rodzinna nie będzie mogła jednak skorzystać z obniżonej stawki CIT (9%), ani zwolnienia dywidendowego.

Przepisy projektu ustawy o fundacji wymagają także doprecyzowania innych kwestii. Przykładowo w obecnej chwili projekt ustawy o fundacji rodzinnej nie reguluje kwestii wydania majątku likwidacyjnego. Opodatkowanie wydania majątku likwidacyjnego fundacji rodzinnej byłoby natomiast niezgodne z założeniami do ustawy.

Być może wprowadzone zostaną również przywileje dla podmiotów, które zdecydowały się założyć fundacje rodzinne zagranicą.    

8. Czy do fundacji rodzinnej będzie można wnieść inne aktywa niż udziały, akcje i pieniądze?

Tak, fundacja rodzinna z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego uzyskuje osobowość prawną i można wyposażyć ją we wszelkie rzeczy i prawa majątkowe w rozumieniu Kodeksu cywilnego, więc również np. nieruchomości lub dzieła sztuki.

Czy fundacja rodzinna będzie miała wspólników?

Nie, pozwoli to uniknąć ryzyka utraty kontroli nad prawami majątkowymi i umożliwi zachowanie rodzinnego charakteru firmy.

Czy fundacja rodzinna zabezpiecza cele rodzinne?

Tak, fundacja będzie mogła realizować przedsięwzięcia kluczowe dla rodziny.

Czy sukcesję w modelu fundacji rodzinnej można przeprowadzić wielokrotnie?

Nie, sukcesje w modelu fundacji rodzinnej odbywa się przy jej utworzeniu – tylko jeden raz.

Czy fundacja rodzinna ogranicza wskazanie beneficjentów fundacji?

Nie, fundacja rodzinna nie narzuca kto ma zostać beneficjentem fundacji rodzinnej i umożliwia zachowanie dużej elastyczności zarówno w wskazywaniu kręgu beneficjentów jak i podejmowaniu decyzji strategicznych.

Prace nad ustawą w Parlamencie

Należy pamiętać, że wszelkie przedstawione powyżej informacje wynikają z projektu ustawy o fundacji rodzinnej z dnia 15 października 2021 roku oraz z informacji otrzymanych od osób pracujących nad projektem ustawy. W związku z tym ostateczne rozwiązania prawne mogą różnić się od zaprezentowanych powyżej. Zapewniamy jednak, że monitorujemy prace dotyczące fundacji rodzinnych i będziemy na bieżąco aktualizować artykuł.

Prace nad ustawą w Senacie – styczeń 2023

Fundacja rodzinna – Senat jednogłośnie przyjął poprawki!

Senat wprowadził aż 71 poprawek do ustawy – mimo że większość z nich ma charakter techniczny, to wprowadzono również 3 kluczowe zmiany w kwestii funkcjonowania fundacji.

  1. Dopuszczono możliwość skorzystania z estońskiego CIT w spółkach w ramach fundacji rodzinnej!
  2. Wyłączono fundację rodzinną z podlegania podatkowi przychodowemu od budynków – objęcie podatkiem zostało wprowadzone dopiero w Sejmie, natomiast Senat dostrzegł tu niekonsekwencję legislacyjną i usunął fundację rodzinną z zakresu podatku od budynków (skoro fundacja jest zasadniczo zwolniona z CIT, to nie powinna podlegać zwłaszcza podatkom przychodowym)
  3. Dopuszczono możliwość korzystnego wniesienia do fundacji rodzinnej mienia posiadanego przez zagraniczną fundację prywatną – umożliwi to powrót do Polski kapitału polskich przedsiębiorców rodzinnych, którzy w oczekiwaniu na wdrożenie odpowiednich rozwiązań sukcesyjnych skorzystali z fundacji zagranicznych.

Senatorzy zaproponowali również rozwiązanie prawne, aby po upływie trzech lat od wejścia w życie ustawy Rada Ministrów dokonała przeglądu funkcjonowania przepisów i przedłożyła Sejmowi i Senatowi informację o skutkach jej obowiązywania wraz z propozycjami zmian.

Szczegółowe omówienie powyższych kwestii znajdziesz w najnowszym wydaniu naszej książki „Zmiana warty”, której premiera nastąpi już w 2023 roku. 

Jeżeli masz pytania dotyczące sukcesji firmy skontaktuj się z nami.

Krzysztof Binkowski

Jacek Miłaszewski

Inne artykuły na ten temat: