Sukcesja w firmie rodzinnej – przekazanie firmy dzieciom

Tworząc i rozwijając firmę od podstaw, traktujesz ją jak własne dziecko. Wkładasz w nią energię, czas i pieniądze. Nadchodzi jednak moment, w którym zastanawiasz się co się stanie z firmą w przyszłości.

Wiele osób rozważa wówczas zaangażowanie dzieci w działalność firmy z myślą przekazania jej w przyszłości. Temat sukcesji w firmie rodzinnej w ostatnim czasie zyskał na popularności. Prowadząc firmę warto zgłębić temat sukcesji i zastanowić się w jaki sposób przygotować się i przeprowadzić proces dziedziczenia firmy rodzinnej.

Co to jest sukcesja w firmie rodzinnej?

Zgłębiając temat sukcesji przede wszystkim należy zrozumieć czym jest sukcesja w firmie rodzinnej. Powszechnie sukcesja kojarzy się z przygotowaniem firmy na przekazanie jej po śmierci przedsiębiorcy.

Według uproszczonej definicji: sukcesja to przekazanie kontroli nad firmą kolejnemu pokoleniu, z zachowaniem własności firmy w rodzinie.

Nie można jednak zawężać definicji sukcesji, ponieważ pojęcie sukcesji w przedsiębiorstwie rodzinnym jest szersze niż mogłoby się wydawać.

W ramach sukcesji firmy rodzinnej wyróżnić możemy na przykład:

  1. stopniowe wprowadzanie dzieci do biznesu, aby w konsekwencji przekazać im firmę rodzinną w przyszłości,
  2. funkcjonowanie rodzinnego biznesu z zewnętrznym menedżerem.

Pierwsza forma polega przede wszystkim na wdrożeniu dzieci w funkcjonowanie biznesu, aby poznali jego specyfikę i sposób prowadzenia. Dzięki temu dzieci będą mogły przygotować się na prowadzenie firmy w przyszłości, a rodzice będą mogli z „lekkim sercem” pozostawić biznes dzieciom bez obaw, że firma przestanie się rozwijać czy pojawią się problemy wynikające z braku przygotowania.

Mniej znaną formą sukcesji jest funkcjonowanie firmy rodzinnej z zewnętrznym menedżerem. Polega ona na wprowadzeniu do rodzinnego biznesu osoby z zewnątrz, mającej odpowiednie doświadczenie i kompetencje do prowadzenia firmy. Dzięki temu, biznes będzie w dalszym ciągu dobrze funkcjonował, a właściciele będą mogli zwolnić tempo przy jednoczesnym zachowaniu kontroli.

Proces sukcesji w firmie rodzinnej

Sukcesja firmy rodzinnej jest procesem wielowątkowym, dlatego warto się na nią przygotować. To nie tylko wprowadzenie dzieci do biznesu, to również szereg formalności i zmian np. staranne przygotowanie zmian w ramach umowy spółki.

Wprowadzając dzieci do firmy, warto uzgodnić podział ról. Pozwoli to bowiem na uniknięcie konfliktów, które mogą wprowadzić zamieszanie w firmie, a co gorsza doprowadzić do paraliżu, uniemożliwiającego sprawne funkcjonowanie biznesu. 

Przekazanie firmy dzieciom

Warto pamiętać, że przekazanie firmy dzieciom może nastąpić w przypadku przedsiębiorcy prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą, jak również przedsiębiorcy prowadzącego działalność w formie spółki cywilnej, spółki osobowej czy kapitałowej.

Dla uproszczenia w niniejszym artykule firmą nazywamy zarówno jednoosobową działalność gospodarczą, jak i spółkę.

Istnieją jednak różnice w dziedziczeniu firmy jako działalności gospodarczej prowadzonej przez przedsiębiorcę oraz firmy jako spółki.

Przekazanie firmy dzieciom – jednoosobowa działalność gospodarcza

W przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej majątek firmy jest jednocześnie własnym majątkiem właściciela, gdyż firma taka nie posiada odrębnej od właściciela osobowości prawnej.

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym a dziedziczenie firmy jednoosobowej

Dotychczas śmierć właściciela oznaczała zakończenie bytu firmy oraz liczne problemy dla spadkobierców w kontynuowaniu wizji spadkodawcy. Aby wyjść naprzeciw problemowi braku ciągłości działalności gospodarczej uchwalono Ustawę o zarządzie sukcesyjnym. Ustawa ta umożliwia „płynne” dziedziczenie firmy”, wprowadzając możliwość powołania zarządcy sukcesyjnego.

Więcej o tym pisaliśmy w artykule: Kto to jest zarządca sukcesyjny i jaki jest zakres jego działania?

Przygotowując się na przekazanie firmy dzieciom warto więc przede wszystkim skorzystać z możliwości powołania zarządcy sukcesyjnego. Pozwoli to na pełną kontynuację wszelkich umów, które przedsiębiorca zawarł za życia, zarówno umów z kontrahentami, jak i pracownikami.

Powołanie zarządcy sukcesyjnego ułatwi również przeniesienie na następców prawnych wszelkich koncesji, zezwoleń i licencji.

Sukcesja firmy jednoosobowej a testament

Planując sukcesję jednoosobowej działalności gospodarczej warto zastanowić się nad sporządzeniem testamentu, w którym można z góry przewidzieć, kto otrzyma w spadku całe przedsiębiorstwo lub udział w przedsiębiorstwie i na jakich zasadach. Z doświadczenia wiemy, że istnieją rozwiązania pozwalające uchronić

 majątek przed jego podziałem niezgodnie z wolą właściciela firmy.

Jeśli planowane jest przekazanie firmy dzieciom, w testamencie można w sposób jasny uregulować:

  • na jakich zasadach dzieci otrzymają udział w przedsiębiorstwie,
  • czy wszystkie dzieci zostaną spadkobiercami przedsiębiorstwa,
  • czy może tylko niektóre z nich odziedziczą firmę, a pozostałe zostaną spłacone.

Takie uregulowanie wzajemnych praw pozwoli znacznie ograniczyć możliwość wystąpienia sporu, który może w istotny sposób wpłynąć na kondycję przedsiębiorstwa.

Warto pamiętać, że testament jest właściwym wyjściem także w sytuacji, gdy chcemy, aby jednoosobowa działalności gospodarcza została przekazana osobie, która nie dziedziczyłaby na podstawie przepisów ustawy. Nabycie przedsiębiorstwa w formie spadku może być całkowicie zwolnione z opodatkowania, nawet jeżeli nabywca nie był spokrewniony ze spadkodawcą. Istnieje jednak kilka warunków, które należy spełnić.

Więcej o tym można przeczytać w artykule: Dziedziczenie jednoosobowej działalności gospodarczej

Złożenie testamentu u notariusza i rejestr NOTR

Podejmując się sporządzenia testamentu warto zastanowić się również na jego złożeniem u notariusza. W takim przypadku można mieć bowiem pewność, że testament nie zostanie zgubiony, zniszczony albo celowo ukryty.

Dodatkową możliwością przy sporządzaniu testamentu, jest jego zarejestrowanie w rejestrze NORT. Jest to Notarialny Rejestr Testamentów, który ułatwia zlokalizowanie przez potencjalnych spadkobierców pozostawionego przez spadkodawców testamentu.

Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej na temat rejestru NORT, zajrzyj do naszego artykułu: Czy można uzyskać dostęp do testamentu zarejestrowanego przez notariusza (NORT)?

Dziedziczenie firmy jednoosobowej bez testamentu

Pamiętaj, że niepozostawienie testamentu spowoduje, że spadkobranie zostanie oparte na podstawie przepisów ustawy. Dziedziczenie ustawowe może wpływać na znaczne wydłużenie procesu spadkowego.

Warto choćby zwrócić uwagę, że jeśli do spadku został powołany małoletni notariusz nie będzie mógł wykonać aktu poświadczenia dziedziczenia. Niezależnie od wybranej formy testamentu. To z kolei powoduje konieczność złożenia wniosku do sądu o stwierdzenie nabycia spadku oraz oczekiwanie na posiedzenie sądu.

Więcej o tym możesz przeczytać w artykule: Małoletni jako spadkobierca – czy można uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia?

Pozostawienie spadkobrania przepisom ustawy może również powodować konflikty pomiędzy spadkobiercami. Zdecydowanie więc lepiej jest sporządzić testament niż zdać się na dziedziczenie ustawowe.

Los firmy jednoosobowej po przekazaniu jej spadkobiercom

Niezależnie od tego, czy spadkobiercy otrzymają udział w przedsiębiorstwie na podstawie testamentu czy przepisów ustawy, jako właściciele przedsiębiorstwa w spadku, będą mogli zdecydować czy przedsiębiorstwo w spadku zostanie sprzedane czy przekazane w darowiźnie.

Właściciele przedsiębiorstwa w spadku posiadają również prawo do udziału w zysku oraz uczestniczą w stratach stosownie do przysługującego im udziału w przedsiębiorstwie.

W przypadku powołania zarządcy sukcesyjnego będzie on pełnił funkcję obejmującą przede wszystkim prowadzenie przedsiębiorstwa w spadku, załatwiania wszelkich formalności, natomiast decyzyjność i kontrola będzie leżeć po stronie właścicieli przedsiębiorstwa w spadku.

Co istotne nawet jeśli przedsiębiorca nie zdecyduje się na powołanie zarządcy sukcesyjnego za życia, nadal prawo do jego powołania posiadają spadkobiercy czy zapisobiercy przedsiębiorcy, których udział w przedsiębiorstwie jest większy niż 85/100. Wówczas mają oni możliwość powołania zarządcy sukcesyjnego w terminie 2 miesięcy po śmierci przedsiębiorcy.

Więcej o dziedziczeniu jednoosobowej działalności gospodarczej można przeczytać w artykule: Dziedziczenie jednoosobowej działalności gospodarczej

Czy ustanowienie zarządu sukcesyjnego jest obowiązkowe?

Ustanowienie zarządu sukcesyjnego nie jest obligatoryjne. Spadkobiercy czy zapisobiercy przedsiębiorcy nie muszą z tej możliwości skorzystać. Wówczas jeszcze przez 2 miesiące od dnia śmierci spadkodawcy, mogą kontynuować jego działalność.

Niezależnie od dokonanego wyboru, w okresie dwóch miesięcy śmierci spadkodawcy, powinni podejmować czynności konieczne do zachowania majątku lub prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku, a to oznacza, że mogą zakończyć sprawy rozpoczęte przez przedsiębiorcę, np. ściągać należności od wierzycieli czy wykonywać wszelkie zaciągnięcie zobowiązania.

2. Przekazanie firmy dzieciom – spółka

Podobnie jak w przypadku dziedziczenia jednoosobowej działalności gospodarczej, przekazując firmę dzieciom należy zastanowić się w szczególności:

  • czy i na jakich zasadach dzieci otrzymają udziały w spółce,
  • w jakich proporcjach będą występować te udziały,
  • oraz w jaki sposób rozliczone zostaną pozostałe uprawnione osoby.

Należy pamiętać, że udział w spółce osobowej jest niepodzielny, natomiast istnieje możliwość zapisania go kilku spadkobiercom wspólnie, wobec czego stają się oni współwłaścicielami ogółu praw i obowiązku i będą wykonywać prawa przez przedstawiciela wyłonionego z kręgu spadkobierców, którym zapisany został udział w spółce.

Dziedziczenie spółki z o.o

W przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością kwestia współwłasności udziałów wygląda nieco inaczej.

Jeżeli w testamencie spadkodawca wskazał, że udziały wspólnika będą przysługiwały wspólnie wszystkim spadkobiercom, wówczas będą oni musieli podjąć decyzję kto będzie ich reprezentował. Wówczas wybierają jednego przedstawiciela, który będzie wykonywał prawo głosu na zgromadzeniach wspólników.

Im więcej spadkobierców, będących współwłaścicielami udziałów, tym częściej mogą pojawiać się nieporozumienia. Może dojść do sytuacji, w której współwłaściciele z udziałów nie mogą się porozumieć co do sposobu głosowania i w konsekwencji dojdzie do konfliktu w spółce.

Jeżeli współwłaściciele nie dojdą do porozumienia i nie będą reprezentowani na zgromadzeniach wspólników, decyzje będą podejmowane przez pozostałych wspólników lub co gorsza, podejmowanie uchwał nie będzie możliwe, w konsekwencji czego nie będą podejmowane ważne dla spółki decyzje.

Drugą możliwością natomiast jest podział udziałów. Wówczas udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zostaną podzielone przez spadkobierców. Jednakże nawet w tym przypadku może wystąpić problem w związku z wykonywaniem praw wynikających z udziałów w spółce w postaci tzw. pata decyzyjnego.

Dziedziczenie spółki akcyjnej

Podobnie wygląda kwestia podziału akcji w spółce akcyjnej. W testamencie można wskazać, że część akcji będzie przysługiwać jednemu spadkobiercy, a pozostała część drugiemu spadkobiercy.

Aby nie wystąpił problem wykonywania praw z udziałów/akcji w spółce kapitałowej, warto wprowadzić odpowiednie zapisy w umowie spółki/statucie.

Ponadto warto zastanowić się jaki będzie optymalny proces spadkobrania oraz sporządzić testament, który w pełni odzwierciedli wolę ustępującego przedsiębiorcy.

Zarządzanie odziedziczoną spółką

Obok struktury udziałowej spółki, kluczowe znaczenie ma również kwestia zarządzania spółką. Często w małych spółkach osobą zarządzającą jest wspólnik spółki. Pamiętajmy, że co do zasady pełnomocnictwa udzielone we własnym imieniu przez osobę zarządzającą tracą moc.

Jeżeli jednak osoba zarządzająca udzieliła pełnomocnictw w imieniu spółki, po śmierci osoby zarządzającej pozostaną w mocy i osoba upoważniona będzie mogła na podstawie ustanowionych wcześniej pełnomocnictw, dalej reprezentować spółkę. Jest to jednak sytuacja tymczasowa.

W wielu przypadkach spółka nie będzie mogła funkcjonować bez prawidłowo powołanego reprezentanta, np. spółka komandytowa bez komplementariusza czy spółka kapitałowa bez członka zarządu.

Jeżeli zastanawiasz się, którą formę sukcesji wybrać, przeczytaj artykuły na naszym blogu: Firma na emeryturze

oraz Przekazanie firmy – czy zapewni Ci spokojną przyszłość?

Wprowadzenie do spółki zewnętrznego menedżera

Sukcesja w firmie rodzinnej to nie tylko przekazanie firmy synowi czy córce. To także funkcjonowanie rodzinnego biznesu z udziałem zewnętrznego menedżera.

Na czym polega ten wariant prowadzenia firmy rodzinnej?

Model polegający na wprowadzeniu osoby z zewnątrz pozwoli na funkcjonowaniu rodzinnego biznesu, zarządzanego przez kogoś, kto posiada odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie w zarządzaniu firmą.

Szukając odpowiedniego menedżera warto zwrócić uwagę na osobę, która jest nastawiona na cel, ma nowe pomysły na rozwój biznesu, a jednocześnie potrafi motywować pracowników.

Wprowadzenie do spółki zewnętrznego menedżera pozwala również na zwolnienie tempa i oddanie sterów osobie, która potrafi zarządzać spółką i poruszać się na rynku, przy jednoczesnym zachowaniu znaczącego wpływu na spółkę i możliwości jej kontrolowania.

Więcej na temat funkcjonowania spółki z zewnętrznym menedżerem pisaliśmy w artykule: Spółka rodzinna z zewnętrznym menedżerem

Dostosowanie umowy spółki

Niezależnie od tego, czy planujesz przekazać firmę dzieciom czy wprowadzić do spółki zewnętrznego menedżera, kluczowym elementem zmian jest odpowiednie zmodyfikowanie umowy spółki i dostosowanie jej zapisów do planowanej sytuacji w spółce.

Umowa spółki przede wszystkim powinna regulować zasady dziedziczenia ogółu praw i obowiązków, udziałów czy akcji.

W przypadku spółek osobowych, kluczowy jest zapis zapewniający kontynuację działalności spółki pomimo śmierci wspólnika. W przeciwnym wypadku, co do zasady spółka ulegnie rozwiązaniu.

Kolejnym elementem, który należy wprowadzić do umowy spółki, jest wskazanie czy w miejsce wspólnika wejdzie jeden czy kilku spadkobierców. Jeżeli zostanie powołanych kilku spadkobierców w miejsce jednego wspólnika, warto zastanowić się na uregulowaniem kwestii wyboru przedstawiciela spadkobierców, który będzie ich reprezentował.

Warto również uregulować w umowie zasady podejmowania najważniejszych decyzji w spółce, ustalenie odpowiednich większości głosów oraz kworum, jakie powinno obowiązywać np. przy zmianie umowy spółki.

O tym jakich zmian w umowie spółki należy dokonać pod kątem dziedziczenia pisaliśmy również w artykule:
Jak umowy i statuty spółek wpływają na dziedziczenie? .

Dziedziczenie firmy przez małoletniego

Planując przekazanie firmy dziecku można sprecyzować, kto będzie rozporządzał majątkiem małoletniego. Warto wówczas wskazać na konkretną osobę, która będzie wykonywała prawa małoletniego wynikające z uczestnictwa w spółce.

Zwykle prawo głosu, jak i wszelkie inne prawa wynikające z członkostwa w spółce wykonuje przedstawiciel małoletniego. Nie zawsze jednak jest to najlepsze rozwiązanie.

W szczególności warto zastanowić się nad współpracą z doświadczonym i kompetentnym menedżerem, który będzie w pełni profesjonalny sposób reprezentował oraz uczył zarządzania małoletniego do osiągnięcia przez niego pełnoletności. Wówczas małoletni będzie posiadał udziały w spółce, ale wszelkie prawa i obowiązki będzie w jego imieniu wykonywał doświadczony menedżer.

Oczywiście w takim przypadku konieczne będzie odpowiednie wynagrodzenia managera. Jednakże biorąc pod uwagę jego kompetencje oraz możliwość wprowadzenia podopiecznego w prowadzenie biznesu może to być rozwiązanie znacznie bardziej opłacalne.

Przekazanie firmy małżonkowi

Chcąc pozostawić firmę małżonkowi, warto rozważyć jakie uprawnienia będzie miał małżonek po śmierci przedsiębiorcy. Decydując się na sukcesję warto wiedzieć także jaki wpływ na dziedziczenie ma zawarcie umowy majątkowej czyli tzw. intercyzy, a także wystąpienie o separację czy rozwód.

Dziedziczenie firmy przez małżonka ma istotne znaczenie ze względu na prawa przysługujące małżonkowi po śmierci spadkodawcy. Jeżeli pomiędzy małżonkami istniała wspólność majątkowa, wówczas udział w przedsiębiorstwie najczęściej będzie miał także małżonek zmarłego przedsiębiorcy (pomimo tego, że przedsiębiorstwo prowadził oraz był wpisany do rejestru tylko jeden z nich).

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym a dziedziczenie przez małżonka

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym znacznie ułatwiła proces dziedziczenia przedsiębiorstwa pozostawionego przez zmarłego małżonka. Z chwilą śmierci przedsiębiorcy, dotychczas prowadzone przez niego przedsiębiorstwo staje się przedsiębiorstwem w spadku.

Ustawa wprowadziła instytucję zarządcy sukcesyjnego, który zarządza przedsiębiorstwem w spadku. Jeżeli więc w danym przedsiębiorstwie został powołany zarządca, to on zajmuje się prowadzeniem bieżących spraw, ale udział w przedsiębiorstwie przysługuje małżonkowi. Jednocześnie małżonek spadkodawcy jest uprawniony do odwołania zarządcy sukcesyjnego oraz powołania nowego.

Warto także dodać, że wszelkie czynności, mające większe znaczenie dla prowadzenia przedsiębiorstwa, wymagają jego zgody.

Intercyza a dziedziczenie firmy przez małżonka

Zawarcie intercyzy nie wpływa negatywnie na dziedziczenie majątku. Tak więc majątek podlega dziedziczeniu w taki sposób, jakby rozdzielność majątkowa między małżonkami nigdy nie powstała.

Dziedziczenie firmy a rozwód lub separacja

Co innego dzieje się w przypadku, gdy przedsiębiorca wystąpi o orzeczenie rozwodu lub separacji. Z chwilą uprawomocnienia się wyroku o orzeczeniu rozwodu ustaje prawo do dziedziczenia.

W tym stanie rzeczy może dojść do sytuacji, w której pomimo wydania wyroku orzekającego rozwód prawo małżonka do dziedziczenia nie ustanie. Będzie to miało miejsce w przypadku śmierci spadkodawcy w okresie pomiędzy wydaniem wyroku a jego uprawomocnieniem.

Jednakże instrumentem, który pozwala chronić wolę spadkodawcy, jest wówczas wyłączenie przez sąd małżonka spadkodawcy od dziedziczenia, a także stwierdzenie niegodności dziedziczenia przez sąd.

Przekazanie firmy w formie darowizny

Przy przekazaniu firmy w formie darowizny, kluczowe znaczenie mają kwestie podatkowe. Niezależnie od tego, czy darczyńcą jest osoba najbliższa czy zupełnie obca, nie można zapominać o weryfikacji obowiązków podatkowych.

Otrzymując majątek w darowiźnie i chcąc wprowadzić niektóre jego składniki do firmy, koniecznie jest rozważenie w jaki sposób można je amortyzować.

W przypadku darowizny wartością początkową będzie wartość rynkowa składników majątkowych lub wartość wskazana w umowie darowizny. Wybór uzależniony jest od tego, która wartość jest niższa.

Zastanawiając się nad zamortyzowaniem składników darowizny, ważne jest także to, że do kosztów uzyskania przychodów nie będzie można zaliczyć odpisów amortyzacyjnych, chyba że darczyńca już wcześniej dokonywał odpisów amortyzacyjnych od przekazanych składników majątku.

Przekazanie firmy w formie darowizny a podatki

Otrzymanie składników majątkowych w darowiźnie ma również wpływ na podatek VAT. Teoretycznie darowizna przedsiębiorstwa jest czynnością wyłączoną z opodatkowania podatkiem VAT. Czy istnieje zatem konieczność dokonania korekty podatku, który został naliczony w związku z nabyciem składników darowizny?

W przypadku darczyńcy nie, w przypadku obdarowanego tak. Darczyńca nie ujmuje darowizny przedsiębiorstwa w deklaracji VAT, nie dokonuje również korekty podatku. Obowiązki związane z korektą podatku leżą po stronie obdarowanego. Obowiązkiem obdarowanego jest wówczas dokonanie wszelkich korekt, zarówno jednorazowych, jak i wieloletnich.

Bardzo istotne przy darowiźnie składników przedsiębiorstwa jest opodatkowanie sprzedaży majątku otrzymanego w darowiźnie lub w spadku. Jeżeli obdarowany lub spadkobierca nie będzie chciał prowadzić działalności gospodarczej z uwzględnieniem otrzymanych składników majątku, wówczas ich zbycie może być opodatkowane podatkiem PIT.

Niezależnie od tego czy otrzymamy firmę w darowiźnie czy w spadku, zastosowanie znajdą wówczas ogólne zasady opodatkowania podatkiem od spadków i darowizn.

Planując przekazanie firmy w formie darowizny warto się jednak zastanowić czy takie działanie nie wywoła niekorzystnych konsekwencji podatkowych.

Jeżeli potencjalnym obdarowanym będzie osoba dla obca, nie będzie wówczas żadnej możliwości, aby być zwolnionym z opodatkowania. Wówczas darowanie firmy może się okazać nieopłacalne.

Odmiennie wygląda kwestia przekazania firmy w spadku.

Niezależnie od tego, czy potencjalny spadkobierca jest osobą bliską czy zupełnie obcą, w przypadku spełnienia określonych przez przepisy warunków, sukcesor może nie być zobowiązany do zapłaty podatku od spadków i darowizn.

Jeśli chciałbyś dowiedzieć się więcej, zapraszamy do przeczytania poradnika o sukcesji – https://www.ksiazka.zmianawarty.pl/.

Karolina Matkowska, Jacek Miłaszewski

Szukaj artykułu

Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages

Masz pytania?

Skontaktuj się z ekspertem!
Rafał Szymkowiak
Radca prawny

tel.: (+48) 601 715 496
r.szymkowiak@pragmatiq.pl

Inne artykuły na ten temat: